Komisja proponuje dyrektywę dotyczącą polepszenia warunków pracy za pośrednictwem platform

Udostępnij

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on pinterest
Share on whatsapp
Share on email

Obok pyta­nia czym w świe­tle pra­wa są same plat­for­my (np. czy Uber jest usłu­gą spo­łe­czeń­stwa infor­ma­cyj­ne­go czy usłu­gą trans­por­to­wą), pyta­nie o to kim – w świe­tle pra­wa – są oso­by świad­czą­ce pra­cę dzię­ki pośred­nic­twu plat­form, jest naj­waż­niej­szym pro­ble­mem zwią­za­nym z regu­la­cją dzia­łal­no­ści plat­form jako mode­lu biz­ne­so­we­go. W grud­niu 2021 r. Komi­sja zapro­po­no­wa­ła wnio­sek dyrek­ty­wy doty­czą­cej polep­sze­nia warun­ków pra­cy za pośred­nic­twem plat­form (Direc­ti­ve on impro­ving wor­king con­di­tions in plat­form work), któ­re­go naj­waż­niej­szym ele­men­tem jest pro­po­zy­cja wypra­co­wa­nia odpo­wie­dzi na to pyta­nie w pra­wie UE.

dr Joan­na Mazur, ana­li­tycz­ka DELab UW

Tekst został opu­bli­ko­wa­ny na stro­nie Prze­gląd Pra­wa Mię­dzy­na­ro­do­we­go.

Dru­ga deka­da XXI wie­ku to czas szyb­kie­go roz­prze­strze­nia­nia się mode­lu biz­ne­so­we­go opar­te­go na plat­for­mach. Przed­się­bior­stwa takie jak Uber czy Airbnb roz­po­czy­na­ły swo­ją dzia­łal­ność w kolej­nych pań­stwach, gene­ru­jąc sze­reg wąt­pli­wo­ści praw­nych doty­czą­cych ich sta­tu­su, mobi­li­zu­jąc pra­cow­ni­ków tra­dy­cyj­nych przed­się­biorstw ope­ru­ją­cych w danych sek­to­rach do sprze­ci­wu wobec nowych form pośred­nic­twa pro­po­no­wa­nych przez cyfro­wych gra­czy i budu­jąc bazę kon­su­men­tów, coraz bar­dziej przy­zwy­cza­jo­nych do niskich cen ofe­ro­wa­nych przez te pod­mio­ty usług.

Z per­spek­ty­wy pra­wa UE, to przede wszyst­kim wąt­pli­wo­ści doty­czą­ce oce­ny cha­rak­te­ru dzia­łal­no­ści plat­form sta­ły się przed­mio­tem postę­po­wań przed Try­bu­na­łem Spra­wie­dli­wo­ści Unii Euro­pej­skiej. Poziom kon­tro­li, któ­ry plat­for­my spra­wu­ją nad spo­so­bem świad­cze­nia za ich pośred­nic­twem usług, został uzna­ny za głów­ny czyn­nik pozwa­la­ją­cy stwier­dzić czy w danej sytu­acji mamy do czy­nie­nia z usłu­gą spo­łe­czeń­stwa infor­ma­cyj­ne­go, czy z inne­go typu usłu­gą. Usta­la­nie jakie­go typu usłu­gę świad­czy dany pod­miot prze­kła­da się z kolei na obo­wiąz­ki, z któ­rych musi się wywią­zy­wać oraz na to jakie­go rodza­ju moż­li­wo­ści w zakre­sie regu­la­cji mają pań­stwa. W świe­tle orzecz­nic­twa TSUE może­my stwier­dzić, że Uber powi­nien być trak­to­wa­ny jako usłu­ga w dzie­dzi­nie trans­por­tu (któ­rej regu­la­cja pozo­sta­je w gestii państw człon­kow­skich), nato­miast Airbnb, w związ­ku ze znacz­nie mniej­szym – zda­niem TSUE – pozio­mem kon­tro­li spra­wo­wa­nej przez plat­for­mę nad warun­ka­mi naj­mu za jej pośred­nic­twem, z usłu­gą spo­łe­czeń­stwa infor­ma­cyj­ne­go (któ­rych regu­la­cja ma miej­sce na pozio­mie pra­wa UE).

Dru­gą, z klu­czo­wych wąt­pli­wo­ści poja­wia­ją­cych się w odnie­sie­niu do plat­form jest sta­tus osób, któ­re korzy­sta­ją z ich pośred­nic­twa w celu wyko­ny­wa­nia danych zadań. Dla nich niskie ceny, któ­re ofe­ro­wa­ne są kon­su­men­tom, ozna­cza­ją nie­wy­so­kie staw­ki, za któ­re podej­mu­ją się wyko­ny­wa­nia danych zadań. Przy­kła­dem jest spór mają­cy miej­sce w Zjed­no­czo­nym Kró­le­stwie: w 2016 roku kie­row­cy, Y. Aslam i J. Far­rar, zaini­cjo­wa­li postę­po­wa­nie mają­ce na celu uzy­ska­nie wyro­ku stwier­dza­ją­ce­go czy powin­ni być oni trak­to­wa­ni jako pra­cow­ni­cy Ube­ra. Po nie­mal 5 latach, w lutym 2021 r., Sąd Naj­wyż­szy Zjed­no­czo­ne­go Kró­le­stwa – do któ­re­go spra­wa tra­fi­ła jako do czwar­tej insty­tu­cji sądow­ni­czej – stwier­dził, że Uber zobo­wią­za­ny jest m.in. zagwa­ran­to­wać kie­row­com odpo­wied­nią wyso­kość wyna­gro­dze­nia i płat­ny urlop. W postę­po­wa­niu w spra­wie Aslam i Far­rar to wła­śnie poziom kon­tro­li spra­wo­wa­nej przez Ube­ra nad spo­so­bem świad­cze­nia przez kie­row­cę pra­cy (np. usta­la­nie wyso­ko­ści wyna­gro­dze­nia), miał decy­du­ją­cy wpływ na uzna­nie kie­row­cy za pra­cow­ni­ka tego przedsiębiorstwa.

Pro­po­zy­cja dyrek­ty­wy doty­czą­cej polep­sze­nia warun­ków pra­cy za pośred­nic­twem plat­form ma na celu usta­le­nie, jakie­go rodza­ju kry­te­ria powin­ny być decy­du­ją­ce dla uzna­nia danej oso­by za pra­cow­ni­ka plat­for­my i zagwa­ran­to­wa­nie, aby oso­bom mają­cym być trak­to­wa­nym jako pra­cow­ni­cy plat­form, przy­zna­wa­ne były odpo­wied­nie pra­wa pra­cow­ni­cze w porząd­kach praw­nych państw człon­kow­skich Unii Euro­pej­skiej. Kry­te­ria pro­po­no­wa­ne przez Komi­sję odno­szą się wła­śnie do pozio­mu kon­tro­li, któ­ry plat­for­ma spra­wu­je nad spo­so­bem wyko­ny­wa­nia zadań przez daną oso­bę. W art. 4 wnio­sku wpro­wa­dzo­ne jest domnie­ma­nie praw­ne, któ­re – w razie speł­nia­nia w danej sytu­acji co naj­mniej dwóch kry­te­riów z wymie­nio­nych pię­ciu – pro­wa­dzi­ło­by do trak­to­wa­nia rela­cji mię­dzy plat­for­mą cyfro­wą a oso­bą wyko­nu­ją­cą za jej pośred­nic­twem pra­cę jako sto­sun­ku pra­cy (employ­ment rela­tion­ship) mię­dzy cyfro­wą plat­for­mą pra­cy (digi­tal labo­ur plat­form) a oso­bą wyko­nu­ją­cą pra­cę za pośred­nic­twem plat­for­my (per­son per­for­ming plat­form work). Kata­log mają­cy pozwo­lić na oce­nę danej sytu­acji uwzględnia: 

(1) sku­tecz­ne okre­śla­nie lub usta­na­wia­nie gór­nych gra­nic pozio­mu wynagrodzenia;

(2) wyma­ga­nie od oso­by wyko­nu­ją­cej pra­cę za pośred­nic­twem plat­for­my prze­strze­ga­nia pew­nych wią­żą­cych zasad doty­czą­cych wyglą­du, zacho­wa­nia wobec odbior­cy usług czy spo­so­bu wyko­ny­wa­nia pracy;

(3) nad­zo­ro­wa­nie wyko­ny­wa­nia pra­cy lub wery­fi­ko­wa­nie jako­ści jej rezul­ta­tów włącz­nie z doko­ny­wa­niem tych czyn­no­ści za pomo­cą środ­ków elektronicznych;

(4) sku­tecz­ne ogra­ni­cza­nie wol­no­ści, włą­cza­jąc w to sank­cje, do orga­ni­zo­wa­nia wła­snej pra­cy, w szcze­gól­no­ści w odnie­sie­niu do dys­kre­cjo­nal­no­ści wybo­ru wła­snych godzin pra­cy lub ter­mi­nów nie­obec­no­ści, akcep­to­wa­nia lub odma­wia­nia wyko­ny­wa­nia danych zadań lub zle­ce­nia danych zadań pod­wy­ko­naw­com lub zastępcom;

(5) sku­tecz­ne­go ogra­ni­cza­nia moż­li­wo­ści budo­wa­nia bazy klien­tów lub wyko­ny­wa­nia pra­cy na rzecz stro­ny trzeciej.

Przy­ję­cie takich kry­te­riów i wpro­wa­dze­nie wymo­gu, aby w sytu­acjach, w któ­rych co naj­mniej dwa z tych kry­te­riów były­by speł­nia­ne, uzna­wać daną oso­bę za pra­cow­ni­ka plat­for­my, ma poten­cjał wpro­wa­dze­nia znacz­nych zmian w zakre­sie stan­dar­dów ochro­ny pra­cow­ni­ków plat­form. Mie­li­by oni być obję­ci takim samem pozio­mem ochro­ny w zakre­sie praw socjal­nych, jak inni pra­cow­ni­cy: obo­wią­zy­wa­ły­by w sto­sun­ku do nich regu­la­cje doty­czą­ce mini­mal­ne­go pozio­mu wyna­gro­dze­nia, któ­re sto­su­je się w pań­stwach człon­kow­skich, płat­ne­go urlo­pu i innych zabez­pie­czeń socjal­nych i praw przy­słu­gu­ją­cych pra­cow­ni­kom. Domnie­ma­nie, poja­wia­ją­ce się w sytu­acji speł­nia­nia dwóch z wymie­nio­nych wyżej warun­ków, może być przez plat­for­mę oba­lo­ne, jeśli wyka­że ona inny cha­rak­ter wyko­ny­wa­nych przez dane oso­by zadań.

Ponad­to, w pro­po­zy­cji dyrek­ty­wy prze­wi­dzia­ne zosta­ły zabez­pie­cze­nia doty­czą­ce praw pra­cow­ni­ków i pra­cow­nic w zakre­sie moni­to­ro­wa­nia, nad­zo­ru i ewa­lu­acji w spo­sób zauto­ma­ty­zo­wa­ny wyko­ny­wa­nych przez nich i nie zadań oraz w odnie­sie­niu do sys­te­mów zauto­ma­ty­zo­wa­ne­go podej­mo­wa­nia decy­zji sto­so­wa­ne­go w zakre­sie okre­śla­nia warun­ków pra­cy. Oso­by pod­da­ne tego typu trak­to­wa­niu powin­ny przede wszyst­kim otrzy­mać na ten temat informacje.

Dyrek­ty­wa prze­wi­du­je rów­nież roz­wią­za­nie podob­ne do tzw. „pra­wa do wyja­śnie­nia” z ogól­ne­go roz­po­rzą­dze­nia o ochro­nie danych: oso­by pra­cu­ją­ce dla plat­form powin­ny otrzy­mać infor­ma­cje doty­czą­ce tego jakie decy­zje podej­mo­wa­ne są w spo­sób zauto­ma­ty­zo­wa­ne, jakie para­me­try są w tych pro­ce­sach decy­zyj­nych uwzględ­nio­ne i jakie były powo­dy np. zawie­sze­nia kon­ta dane­go pra­cow­ni­ka przez plat­for­mę. Roz­wią­za­nia te odno­szą się nie tyl­ko do sytu­acji, w któ­rych decy­zje takie opar­te są na ana­li­zie danych oso­bo­wych pra­cow­ni­ka, lecz do wszyst­kich roz­wią­zań, w któ­rych sto­so­wa­ne jest zauto­ma­ty­zo­wa­ne podej­mo­wa­nie decy­zji mają­ce zna­czą­cy wpływ na warun­ki pra­cy osób pra­cu­ją­cych dla plat­form. W świe­tle art. 10 wnio­sku, odno­to­wać nale­ży, że pra­wo to powin­no odno­sić się rów­nież do osób, któ­re nie będą uzna­ne za pra­cow­ni­ków plat­for­my, a któ­re wyko­ny­wać będą dla plat­for­my pra­cę. Wśród gwa­ran­cji prze­wi­dzia­nych w odnie­sie­niu do sto­so­wa­nia zauto­ma­ty­zo­wa­ne­go podej­mo­wa­nia decy­zji klu­czo­wą jest pra­wo do ludz­kie­go nad­zo­ru nad taką decyzją.

Istot­nym ele­men­tem pro­po­no­wa­nych roz­wią­zań jest rów­nież zagwa­ran­to­wa­nie, aby plat­for­my były zobo­wią­za­ne do infor­mo­wa­nia państw człon­kow­skich o tym, ile osób wyko­nu­je dla nich pra­cę, zarów­no jako pra­cow­ni­cy, jak i na innych pod­sta­wach. Infor­ma­cje takie powin­ny być aktu­ali­zo­wa­ne co sześć miesięcy.

W komen­ta­rzach pro­po­no­wa­nych roz­wią­zań poja­wia się sfor­mu­ło­wa­nie „spóź­nio­ne” (long over­due). Ponad 10 lat dzia­ła­nia plat­form to wystar­cza­ją­co dłu­gi okres, aby zorien­to­wać się w pro­ble­mach gene­ro­wa­nych przez kre­atyw­ne for­my zatrud­nia­nia sto­so­wa­nych przez część z tego typu przed­się­biorstw nie tyl­ko dla samych pra­cow­ni­ków, lecz rów­nież dla państw, któ­re nie mają wystar­cza­ją­cych infor­ma­cji dla doko­na­nia dia­gno­zy ska­li zja­wi­ska, z któ­rym mają do czy­nie­nia. Pro­po­zy­cje Komi­sji mogły­by pomóc pora­dzić sobie przy­naj­mniej z czę­ścią wyni­ka­ją­cych z plat­for­mi­za­cji cyfro­wej gospo­dar­ki pro­ble­mów. Na ten moment nie jest jed­nak jasne jak odnio­są się do nich pań­stwa człon­kow­skie UE oraz kie­dy i w jakiej for­mie te już „spóź­nio­ne” pro­po­zy­cje będą mia­ły szan­sę zostać prze­te­sto­wa­ny­mi w rzeczywistości.

Wnio­sek dostęp­ny jest tutaj.

Przewiń do góry